وقتی برای بازی‌های سیاسی نیست

مهدی جلیلی، مدیرعامل موسسه مطبوعاتی بازار پول و ارز

اظهارنظر‌های ضد و نقیض برخی از نمایندگان مجلس درباره نرخ ارز و شرایط جنگی کشور، این شائبه را به‌وجود می‌آورد که این نمایندگان یا فهم درستی از شرایط کشور ندارند یا از اطلاعات اقتصادی کافی برخوردار نیستند و یا غرض‌ورزی‌های سیاسی را جایگزین منافع و مصالح کشور کرده‌اند. در شرایط عادی، یکی از ابزار‌های بانک مرکزی برای مدیریت بازار ارز، مداخله در بازار و عرضه ارز است؛ اما اقتصاد کشور امروز در شرایط عادی تصمیم‌گیری نمی‌کند که بتوان با مقیاس روز‌های عادی آن را قضاوت کرد یا به عملکرد آن خرده گرفت.

وقتی کشور در معرض جنگ، تحریم، اختلال در تجارت خارجی و کاهش شدید درآمد‌های نفتی است، معنای «ذخیره ارزی» نیز تغییر می‌کند. در چنین شرایطی، نباید انتظار داشت که بانک مرکزی با عرضه بیشتر ارز، قیمت دلار را برای مدتی پایین نگه دارد یا ذخایر محدود و ارزشمند ارزی را برای یک هدف کوتاه‌مدت و عمدتاً نمایشی مصرف کند.

در شرایط جنگی امروز، دارو، کالا‌های اساسی، تجهیزات پزشکی، مواد اولیه، قطعات ضروری، تجهیزات زیرساختی و سایر نیاز‌های حیاتی کشور نیاز ضروری‌تری به منابع ارزی دارند تا حرکات سیاسی و نمایشی برای کنترل بازار.

نمایندگان مجلس که در گفت‌و‌گو‌های خود به کذب درباره تصمیم بانک مرکزی بر بالا نگه داشتن قیمت ارز تاکید می‌کنند باید توجه داشته باشند که ممکن است با تزریق گسترده ارز، قیمت دلار برای مدتی پایین‌تر از سطحی قرار بگیرد، اما این اتفاق لزوماً به معنای ثبات نیست. اگر بانک مرکزی امروز ۵۰۰ میلیون دلار، یک میلیارد دلار یا چند میلیارد دلار از ذخایر خود را برای آرام کردن بازار مصرف کند، ممکن است قیمت در کوتاه‌مدت کاهش پیدا کند؛ اما در مقابل، موجودی ذخایر نیز کاهش یافته است.

یکی از خطا‌های سیاست‌گذاری در شرایط بحرانی، تبدیل شدن شاخص‌های روزانه به هدف اصلی سیاست‌گذار است. قیمت دلار امروز یک عدد است؛ اما توانایی کشور برای تأمین نیاز‌های ارزی خود در ماه‌های آینده یک ظرفیت راهبردی است. اگر برای کاهش چند درصدی نرخ دلار در بازار، بخشی از ذخایر ارزی مصرف شود، ممکن است در کوتاه‌مدت تصویر مطلوبی ایجاد شود؛ اما اگر همین ذخایر چند ماه بعد برای تأمین دارو، گندم، نهاده‌های تولید، قطعات صنعتی یا نیاز‌های حیاتی اقتصاد مورد نیاز باشد، دیگر نمی‌توان دلار‌های مصرف‌شده را به خزانه بازگرداند.

نمایندگان محترم مجلس باید توجه داشته باشند که در شرایط جنگی، هدف بانک مرکزی نباید «ارزان نشان دادن دلار» باشد؛ بلکه هدف باید حفظ کارکرد اقتصاد و تضمین دسترسی به ارز برای نیاز‌های حیاتی باشد. این به معنای آن نیست که بانک مرکزی نباید در بازار ارز مداخله کند؛ اتفاقاً در یک بحران شدید، مداخله بانک مرکزی می‌تواند برای جلوگیری از اختلال در بازار، تأمین نقدشوندگی و جلوگیری از شکل‌گیری بحران مالی ضروری باشد.

شرایط امروز کشور شرایطی پیچیده است که در آن جنگ و تحریم همه جانبه و محاصره‌ای سخت دست به دست هم داده‌اند. در چنین شرایطی حداقل انتظاری که از نمایندگان مجلس و مخالفان سیاسی و رقبای دولت و بانک مرکزی می‌توان داشت این است که شرایط خاص کشور را درک کنند و به جای حمله به بانک مرکزی، این نهاد را در تکمیل‌تر شدن آرایش جنگی خود کمک کنند؛ نه اینکه برای گرفتن چند لایک و یک توجه رسانه‌ای کوتاه مدت، دست به اظهارات خلاف واقع بزنند.

باید فهمید که جنگ، زمان ذخیره‌سوزی نیست و در شرایط جنگی، ذخایر ارزی باید با منطق «تاب‌آوری» مدیریت شوند. یعنی کشور باید نه فقط برای امروز، بلکه برای سناریو‌های بدتر نیز آماده باشد. ممکن است جنگ طولانی‌تر شود؛ ممکن است صادرات محدودتر شود؛ ممکن است مسیر‌های انتقال منابع دشوارتر شود؛ ممکن است هزینه واردات افزایش پیدا کند و ممکن است یک شوک جدید به اقتصاد وارد شود. در چنین وضعیتی، ذخیره ارزی مانند یک خط دفاعی عمل می‌کند و هرچه این خط دفاعی ضعیف‌تر شود، توان بانک مرکزی برای مدیریت شوک بعدی نیز کاهش پیدا می‌کند.